«رحم » (Uterus) یا «زهدان» (Womb) یکی از ارگانهای اصلی جنسی در زنان و بیشتر پستانداران است که نقش تولید و تنظیم هورمونهای جنسی و تولید مثل را دارد. در انسان، انتها و دهانه رحم، به داخل واژن باز میشوند و انتهای فوقانی آن به نام فوندوس، به لولههای رحمی متصل است. جنین حین بارداری در رحم، رشد و تکوین مییابد. رحم در بسیاری از حیوانات اشکال مختلف و در بعضی دو رحمِ مجزا وجود دارد که به رحمِ دوبلکس معروف است.
رحمِ انسان ساختار گلابی شکل و مسطح دارد و از دو قسمت اصلی تشکیل شده است:
رحم یک زن بالغ حدود ۶۰ گرم وزن دارد و دارای ابعاد زیر است:

رحم بین مثانه و رکتوم و در زنان غیر باردار، در حفره لگن حقیقی، بلافاصله پشت مثانه و در مقابل بخش سیگموئید (بخش بالارونده) روده بزرگ قرار دارد.
خود رحم را میتوان از نظر آناتومی به ۳ ناحیه تقسیم کرد:
لایههای مختلف رحم، هریک از بافت سلولی خاصی ساخته شدهاند که در ادامه توضیح دادهایم:
رحم، دارای سه لایه است که همراه با هم دیواره آن را تشکیل میدهند. این لایهها از درونیترین به بیرونیترین آنها، عبارتند از:
همچنین درون رحم ارگانیسمهای زندهای وجود دارند که میکروبیوم آن را تشکیل میدهند.
آندومتر لایه اپیتلیال داخلی همراه با غشای مخاطی در رحمِ پستانداران، یک لایه پایه و عملکردی است. این لایه طی دوره ماهانه ضخیم و در نهایت در پایان چرخه قاعدگی سست میشود و ریزش میکند. در دوران بارداری، غدد و رگهای خونی در آندومتر از نظر اندازه و تعداد افزایش مییابند و یک دسیدورا یا «آستر» (Decidua) را تشکیل میدهند. فضاهای عروقی به هم متصل میشوند و جفت را به وجود میآورند که اکسیژن و تغذیه جنین را تأمین میکند.
میومتر یا میومتریوم رحم، بیشتر از عضلات صاف تشکیل شده است و دارای عروق سیستم عصبی نیز هست. ساختار مولکولی عضله صاف میومتر، بسیار شبیه به عضله صاف سایر نقاط بدن است و پروتئینهای غالب آن میوزین و اکتین هستند. در عضله صاف رحم، میوزین تقریباً 6 برابر بیشتر از اکتین وجود دارد. عملکرد اصلی میومتر، ایجاد انقباضات هنگام زایمان و قاعدگی است. داخلیترین لایه میومتر در بیماری آدنومیوز ضخیم میشود.
تغییر در تولید میوزین در رحم، ممکن است عامل تغییر انقباضات رحمی در طول قاعدگی باشد. طی بارداری، تعداد و اندازه سلولهای عضله صاف میومتر افزایش مییابند تا رحم گنجایش رشد جنین را پیدا کند و هنگام زایمان از طریق فرایندی به نام «رفلکس فرگوسن» انقباضات رحمی انجام شوند. در رفلکس فرگوسن، ترشح اکسی توسین در پاسخ به انقباض عضلات رحم، افزایش پیدا میکند.
یک لایه سروزی از صفاق احشایی در سطح خارجی رحم وجود دارد که به صورت باندی از بافت همبند فیبری و چربی است و پارامتریوم نامیده میشود. این لایه، رحم را به سایر بافتهای لگنی متصل میکند. پارامتریوم، قسمت فوقانی واژن را در دهانه رحم، از مثانه جدا میکند. پارامتریوم جلوی دهانه رحم قرار دارد و به طور جانبی بین لایههای رباطهای پهن، گسترش مییابد. شریان رحم و رباط تخمدان در پارامتریوم قرار دارند. یکی از بیماریهای این لایه، پارامتریت یا التهاب پارامتریوم است که با التهاب لگنی نیز ارتباط دارد.

رحم توسط دو دسته از رباطها و عضلات، در مقابل نیروی گرانش و فشار اندامهای دیگر، در محل خود نگاه داشته و پشتیبانی میشود:
دیافراگم لگنی (Pelvic Floor) یا کف لگن، گروهی از ماهیچهها هستند که از استخوان شرمگاهی به استخوان دنبالچه کشیده شدهاند. این ماهیچهها در منطقه زیر لگن قرار دارند و حفره بالایی لگن را از ناحیه پرینه زیرین جدا میکنند. ماهیچههای دیافراگم لگنی، از رحم، مثانه و رودهها پشتیبانی میکنند و آنها را در برابر گرانش زمین در جای خودشان نگاه میدارد. ضعف ماهیچههای لگنی، راه را برای افتادگی عضوهای داخل لگن (افتادگی رحم، مثانه و روده بزرگ) باز میکند.
رحم، توسط رباطهایی که بخشی از «فاسیای اندوپلویک» هستند در داخل لگن قرار میگیرد. فاسیای اندوپلویک، یک بافت فیبری است که رحم و دو سومِ فوقانی واژن را به دیوارههای لگن متصل میکند. رباطهای پشتیبان رحم عبارتند از:
رحم توسط چندین رباط صفاقی در جای خود نگه داشته می شود، از جمله مهمترین آنها در جدول زیر آورده شدهاند که از هرکدام یک جفت وجود دارد.
| نام | شروع | پایان |
| رباطهای رحم | دهانه رحم خلفی | بخش قدامی خاجی |
| رباطهای کاردینال | ناحیه جانبی دهانه رحم | خارهای ایسکالی (مربوط به استخوان شرمگاهی) |
| رباطهای حفره رحم | ناحیه جانبی دهانه رحم | سمفیز شرمگاهی (مفصلی در ناحیه شرمگاهی) |
برخی از رباطها پشتیبانی بیشتری از رحم ایجاد میکنند که عبارتند از:

وضعیت قرارگیری رحم، در شکم و نسبت به محورها، واژن و ستون فقرات در زنان، سه حالت میتواند داشته باشد:
رحم، در 50٪ از زنان موقعیت Anteversion، در 25٪ از زنان وضعیت Retroversion و در 25٪ از زنان در موقعیت Anteflexion قرار دارد. گاهی پس از بارداری ممکن است به طور مثال رحمِ رتروورس در وسط قرار بگیرد و به وضعیت Anteflexion تبدیل شود.

رحم، به طور معمول در زنان به دلیل وجود رباطهای لگنی، وسط حفره لگن قرار دارد. رحم، در جای خود ثابت نیست بلکه تحرک و انعطاف پذیری دارد. به طور مثال، تحت فشار مثانه به عقب میرود، تحت فشار راست روده حرکت میکند و اگر هر دو پر باشند، به سمت بالا خواهد رفت. همچنین افزایش فشار داخل شکمی، آن را به سمت پایین هل میدهد. این حرکات رحمی، توسط دستگاه عضلانی – الیافی متشکل از لیگامانها معلق و حفرهای رحم صورت میگیرد.
در شرایط عادی، قسمت معلق، انعطاف و حرکات رحم را در ۹۰ درصد از زنان کنترل میکند و آن را در حالت معلق و شناور در لگن نگه میدارد. معنای این اصطلاحات در جدول زیر شرح داده شده اند:
| شاخص | انواع رایج | انواع نادر |
| وضعیت شاخ رحم | Anteverted: شاخهای رحم به سمت جلو | Retroverted: شاخهای رحم به سمت عقب |
| وضعیت فوندوس | Anteflexed: فوندوس به سمت جلو و نزدیک به دهانه رحم است | Retroflexed: فوندوس به سمت عقب |
قسمت ساستانتاکولار از اندامهای لگن پشتیبانی میکند و دیافراگم لگن بزرگتر در پشت و دیافراگم دستگاه ادراری تناسلی کوچکتر در جلو را تشکیل میدهد. تغییرات پاتولوژیک موقعیت رحم، عبارتند از:
زنان در مواردی که شاخهای رحم کج شدهاند که به آن رحمِ رتروورس یا رو به عقب گفته میشود، به طور معمول عوارض زیر را تجربه میکنند:
معاینه لگن توسط پزشک، میتواند وضعیت نوک یا شاخ رحم، را تشخیص دهد.

شریان تخمدان خون اکسیژنه تخمدان، لوله رحمی و رحم را تأمین میکند. شاخه آناستوموز دیگری نیز ممکن است خونرسانی این دو رگ تأمین کند. در میومتر، شریان رحم بیشتر به شریان قوسی، شریان شعاعی، شریان مارپیچی و شریان پایه منشعب میشود. شاخه نزولی شریان رحمی، خون دهانه رحم، رحم و واژن را تأمین میکند.

تخلیه لنفاوی رحم، از طریق غدد لنفاوی ایلیاک، خاجی، آئورت و اینگوئینال انجام میشود.
اعصاب آوران تأمین کننده رحم، T11 و T12 هستند. تأمین سمپاتیک از شبکههای هیپوگاستریک و شبکه تخمدان است. تأمین پاراسمپاتیک از اعصاب S2 ، S3 و S4 است.
رحم در دوران جنینی در انسان، از «مجاری پارامزونفریک» (Paramesonephric Duct) یا مجاری مولرین، ایجاد میشود که به یک ارگان واحد به نام «رحمِ سیمپلکس» (Simplex Uterus) تبدیل خواهد شد. مجاری دو طرفه مولری در اوایل زندگی جنینی تشکیل میشوند. در مردان، هورمون ضد مولرین (AMH) ترشح شده از بیضهها، منجر به عقب رفتن این مجاری و تحلیل آنها میشود. در زنان، این مجاری لولههای رحمی و رحم را به وجود میآورند. بخشهای پایین دو مجرا به هم میپیوندند و یک رحم، تشکیل میدهند. با این حال، در ناهنجاریهای مادرزادی رحم، این رشد ممکن است مختل شود و بخشهای مختلفی از رحم یا سیستم تولیدمثلی، دچار نقص باشند. اشکال مختلف رحم، در پستانداران مختلف به دلیل درجات مختلف همجوشی بین دو مجرای مولر ایجاد میشوند. شرایط مادرزادی مختلف و نادری مانند رحمِ دوتایی، رحمِ دلفلیک و رحمِ دو شاخ، میتوانند در رحم ایجاد شوند.
عملکرد باروری رحم، پذیرش تخمک بارور است که از محل اتصال رحمِ لولهای از لوله رحمی عبور میکند. تخمک بارور شده تقسیم میشود و به یک بلاستوسیست تبدیل و درون آندومتر کاشته میشود و از رگهای خونی که منحصراً برای این منظور رشد کردهاند تغذیه میکند. تخمک بارور شده به یک جنین تبدیل و به دیواره رحم، متصل میشود، جفت ایجاد میکند و تا زمان زایمان به جنین کاملی تبدیل میشود. به دلیل موانع آناتومیکی مانند لگن، رحم به دلیل گسترش در دوران بارداری، تا حدی به داخل شکم رانده خواهد شد. حتی در دوران بارداری جرم رحمِ انسان فقط حدود یک کیلوگرم (2.2 پوند) است.
رحم، همچنین با هدایت جریان خون به لگن و تخمدانها و دستگاه تناسلی خارجی از جمله واژن، لابیا و کلیتوریس در پاسخ جنسی نقش دارند. همچنین برخی شواهد نشان میدهند که رحم، به روشی مشابه تخمدانها در فعالیتهای شناختی نقش دارد. مطالعه بر روی مدلهای موش نشان داد که با برداشتن رحم، موشها عملکرد ضعیفتری در حافظه فضایی خود دارند. پروفسور Bimonte-Nelson، یکی از نویسندگان این تحقیق، توضیح داد: “سیستم عصبی خودمختار بدن، که فرآیندهای متابولیکی خودکار مانند ضربان قلب، تنفس، هضم و تحریک جنسی را تنظیم میکند و برخی عملکردهای مغزی با رحم ارتباط دارند و اما هنوز در این مورد، هیچ مطالعه مشابهی روی انسان انجام نشده است.

برخی از بیماریهای رایج رحم عبارتند از:
هر ساله بیش از 60،000 زن مبتلا به سرطان آندومتر یا سارکوم رحم، دو نوع اصلی سرطان رحم میشوند. بنابراین شناخت عوامل خطر و مستعدکننده ایجاد این بیماریها مهم است. سابقه خانوادگی و وجود ژنهای مستعد کننده نقش مهمی در ابتلا به سرطان دارند. در ادامه به برخی از این عوامل اشاره کردهایم.

ریسک فاکتورهای شناخته شده که منجر به سرطانی شدن بدنه رحم میشوند عبارتند از:
عامل سارکومای رحم هنوز مشخص نیست، اما ثابت شده است که برخی ریسک فاکتورها فرد را مستعد ابتلا به این بیماری خواهند کرد که برخی از آنها عبارتند از:

«هیسترکتومی» (Hysterectomy) برداشتن رحم از طریق جراحی است که ممکن است به دلایلی از جمله تومورهای خوشخیم و بدخیم انجام شود. هیسترکتومی کامل شامل برداشتن بدنه، فوندوس و دهانه رحم است. هیسترکتومی جزئی شامل برداشتن بدنه رحم است در حالی که دهانه رحم دست نخورده باقی میماند. شریان رحم حدوداً 1 سانتیمتر از حالبها به طور جانبی به سمت مجاری داخلی عبور میکند. باید مراقب باشید که در حین جراحی برداشتن رحم در مجرای بستن عروق رحم به حالب آسیب نرسد. حالب مجرایی است که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل میکند.
هیسترکتومی را میتوان بر اساس معیارهای مختلفی مانند میزان بافت برداشته شده، نوع برش جراحی و علل انجام آن دستهبندی کرد. بر اساس شرایط بیمار، جراح نوع هیسترکتومی را تعیین میکند که در ادامه به توضیح انواع این جراحی پرداختهایم.
در هیسترکتومی کامل یا توتال، کل رحم و دهانه آن برداشته میشوند. هیسترکتومی توتال را می توان از روی شکم با ایجاد برشی در این ناحیه انجام داد. دوران نقاهت و بهبودی آن طولانیتر از سایر روش ها است و بین ۶ هفته تا ۲ ماه طول میکشد. هیسترکتومی توتال از طریق واژن میشود و بهبودی آن ۳ هفته تا یک ماه زمان نیاز دارد.
این نوع هیسترکتومی شامل برداشتن دو سوم بالایی رحم و باقی گذاشتن یک سوم انتهایی رحم (دهانه رحم) است. زنانی با پاپ اسمیر طبیعی کاندیدای این نوع جراحی هستند. پس از هیسترکتومی ساب توتال عوارض و مشکلات جنسی کمتری ایجاد میشوند و به دو صورت از روی شکم یا لاپاراسکوپی قابل انجام است.
هیسترکتومی رادیکال، عموما در سرطانهای پیشرفته رحم انجام میگیرد و بخشهای زیر خارج میشوند:
نوعی جراحی که تخمدانها بدون اینکه لولههای فالوپ برداشته میشوند که گاهی در کنار هیسترکتومی انجام شود و به دلیل از بین رفتن تولید هورمونهای جنسی منجر به یائسگی خواهد شد.
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
نوشته رحم و سیستم تولید مثل در زنان | ساختار، عملکرد و بیماری ها اولین بار در مجله فرادرس. پدیدار شد.
برچسب:
نویسنده: خنجی