ادبیات چیست؟ – هر آنچه باید بدانید به زبان ساده

ادبیات به زبان ساده، سخنی است که نسبت به سخنان عادی و روزمره، ارزش هنری دارد و خواندن و شنیدن آن همراه با نوعی لذت هنری همراه است. البته در تعریف دقیق، ادبیات به مکتوباتی گفته می‌شود که دارای مشخصه‌های خاصی هستند و دارای انواع زیادی نیز است. در این گزارش از مجله فرادرس یاد می‌گیریم ادبیات چیست و چیستی ادبیات و هدف آن را معرفی می‌کنیم. از سوی دیگر ارزیابی می‌کنیم ادبیات چه کاربردی دارد. در انتهای مطلب نیز پرسش‌هایی چهار‌گزینه‌ای آورده‌ایم که با استفاده از آن‌ها در زمینه ادبیات به دانش کافی برسید.

اشعار یا نوشته‌هایی که نسبت به سخنان عادی، تأثیر بیشتری بر مخاطب می‌گذارند و بر پایه عناصر عاطفه، خیال، اسلوب و معنا استوار هستند را ادبیات می‌دانیم. البته تعاریف زیادی برای ادبیات ارائه داده‌اند و این تعریف، یکی از قابل فهم‌ترین تعاریف آن است. ادبیات، دارای فرم و محتواهای زیادی است که باعث خلق آثار ادبی زیادی شده است. در ادامه دارای انواع ادبی مانند ادبیات حماسی و غنایی است که هرکدام از آن‌ها قابلیت‌های خاصی دارند. در همین مطلب به همه این موارد می‌پردازیم.

برای آشنایی با جنبه‌های مختلف ادبیات می‌توانید از مجموعه فیلم‌های آموزش ادبیات فارسی در فرادرس استفاده کنید که لینک آن را در کادر زیر آورده‌ایم.

بنابر مقصود ادیب، نوع اثر ادبی و دیدگاهی که ادبیات را با آن تحلیل می‌کنیم، ادبیات می‌تواند هدف ها و کاربردهای زیر را داشته باشد. البته دقت کنید که همه این اهداف در جهت بهبود زندگی انسان هستند.

در یک دسته بندی کلی، ادبیات را از منظر فرم و محتوا مرور می‌کنیم. این دو مبحث را در فهرست زیر شرح داده‌ایم.

در ادامه همین مطلب، فرم‌های اصلی ادبیات و محتواهای اصلی آن را معرفی و با مثال تحلیل می‌کنیم.

تا اینجا چیستی ادبیات و کاربردهای آن را تحلیل کردیم و در ادامه به مباحثی چون عناصر ادبیات و انواع ادبی می‌پردازیم. برای دسترسی آسان و همیشگی به این مطلب و سایر مطالب مجله فرادرس در موبایل خود، می‌‌توانید اپلیکیشن بدون هزینه مجله فرادرس را نصب کنید..

برای نصب اپلیکیشن بدون هزینه مجله فرادرس، کلیک کنید.

حال که دانستیم ادبیات چیست و چه کاربردی دارد، در این بخش با عناصر ادبیات آشنا می‌شویم. آثار ادبی باید حداقل دارای یکی از عناصر زیر باشند. البته معمولاً هر اثر ادبی، دارای چند عنصر از عناصر زیر است.

در ادبیات فارسی و به‌طورکلی در ادبیات دو دسته‌بندی کلی فرمی وجود دارد که آن‌ها را در فهرست زیر آورده‌ایم.

با مشاهده فیلم آموزش بدون هزینه نظم در ادبیات و تفاوت آن با نثر در فرادرس، می‌توانید با این دو نوع فرم اصلی در ادبیات آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

فرم نظم یا همان شعر، حداقل دارای یکی از قابلیت‌های زیر است.

در جدول زیر قابلیت‌های هرکدام از انواع شعر فارسی را آورده‌ایم.

در کادر زیر نمونه‌ای از نظم یا شعر فارسی کهن را آورده‌ایم تا با فرم آن‌ آشنا شوید.

خوش‌تر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست؟
ساقی کجاست؟ گو سببِ انتظار چیست؟
هر وقتِ خوش که دست دهد، مغتنم شمار
کس را وقوف نیست که انجامِ کار چیست
پیوندِ عمر بسته به مویی‌ست، هوش دار
غمخوارِ خویش باش، غمِ روزگار چیست؟
معنیِ آبِ زندگی و روضه ارم
جز طَرفِ جویبار و میِ خوشگوار چیست؟
مستور و مست هر دو چو از یک قبیله‌اند
ما دل به عشوه که دهیم؟ اختیار چیست؟
راز درونِ پرده چه داند فلک؟ خموش
ای مدعی! نزاعِ تو با پرده‌دار چیست؟
سهو و خطایِ بنده گَرَش اعتبار نیست
معنیِ عفو و رحمتِ آمُرزگار چیست؟
زاهد شرابِ کوثر و حافظ پیاله خواست
تا در میانه خواستهٔ کردگار چیست
(حافظ)

در کادر زیر نیز نوعی از اشعار نو از نوع موج نو را آورده‌ایم تا با فرم کلی این نوع شعر نیز آشنا شوید.

تا همه‌ی ما در پاییز
در گل‌های داوودی غرق نشدیم
تند پارو بزن
درد می‌آید و می‌رود
اما
پاییز پشت پنجره
استوار ایستاده است
تند پارو بزن
تا عمر به پایان کار نرسیده است
به خانه برویم، سرد است
چراغ راهرو را روشن گذاشته‌ام
کسانی دیر آمدند چراغ را خاموش کردند
کاش دزد بودند
حالا که شب می‌شود
به یاد تو هستم
(احمدرضا احمدی)

آثار ادبی که دارای عناصر ادبی یعنی عاطفه، خیال، اسلوب و معنا هستند اما از جمله‌هایی با ساختار معمولی یا نسبتا معمولی تشکیل شده‌اند، دارای فرم نثر هستند.

نکته: ممکن است نثرهایی مانند نثرهای فنی و مصنوع را با شعر اشتباه بگیریم زیرا در این نوع نوشته‌ها، معمولاً در اتمام جمله‌ها، واژه‌های مسجع وجود دارد که دارای حروف انتهایی مشترک هستند و احتمال دارد آن‌ها را با «قافیه» شعر اشتباه بگیریم اما این واژه‌ها فقط نوعی آرایه‌ ادبی هستند.

نمونه‌ای از نثری ساده و در زمان حاضری را در کادر زیر آورده‌ایم.

مرتضی دو تا سیگار روشن کرد. و دود از شیشه‌های پایین‌کشیده پیکان بیرون نرفت. آن طرف کرپی گودال پر از آبی بود که قبل از ترمز کردن طاهر، پیکان در آن فرو رفت. اتومبیل روی دایره بزرگی پیچ خورد و پایین رفت. دست‌های طاهر از فرمان کنده شد. مرتضی روی مسافر پرت شد. طاهر با سر به طرف صندلی خالی مرتضی رفت. آن‌ها روی همدیگر می‌غلتیدند. تن آن‌ها به هم مالیده می‌شد و بوی تنشان پیراهن به پیراهن راه می‌رفت. گل و چل ته گودال آن‌قدر سیاه بود که بعد از بیرون آمدن پیکان، یکشنبه آن همه ابری انگار افتاده بود زیر آفتاب.
بیرون از گودال، طاهر، پدال گاز را به کف اتومبیل چسباند. جاده، کنار رودخانه افتاده بود و پیکان پا به پای آب پیش می‌رفت.
(بیژن نجدی)

نمونه‌ای از نثر کهن یا کلاسیک فارسی را نیز در کادر زیر آورده‌ایم که نسبت به نثرهای در زمان حاضری دارای صنعت‌های ادبی بیشتری بوده‌اند.

فقیره درویشی حامله بود، مدت حمل بسر آورده و مر این درویش را همه عمر فرزند نیامده بود. گفت: اگر خدای عزّ و جل مرا پسری دهد، جز این خرقه که پوشیده دارم هر چه در ملک من است ایثار درویشان کنم. اتفاقاً پسر آورد و سفره درویشان به موجب شرط بنهاد. پس از چند سالی که از سفر شام باز آمدم به محلت آن دوست برگذشتم و از چگونگی حالش خبر پرسیدم. گفتند به زندان شحنه دَر است. سبب پرسیدم. کسی گفت: پسرش خمر خورده است و عربده کرده است و خون کسی ریخته و خود از میان گریخته، پدر را به علت او سلسله در نای است و بند گران بر پای. گفتم: این بلا را به حاجت از خدای عزّ و جل خواسته است.
(سعدی)

شاید مهم‌ترین و بارزترین تفاوتی که می‌توانیم بین نظم و نثر بیان کنیم این است که شکل کنار هم قرار گرفتن جمله‌ها در این دو نوع ادبی با هم تفاوت دارد. به فهرست زیر توجه کنید.

در فلش‌کارت‌های زیر، نکات مربوط به ادبیات را آورده‌ایم تا به صورت ساده با آن‌ها آشنا شوید. برای مشاهده تبیینات هر کارت، روی آن کلیک کنید. از سوی دیگر برای جابه‌جا شدن میان کارت‌ها، روی گزینه‌های «بعدی» و «قبلی» بزنید.

در فهرست زیر، مهم‌ترین انواع ادبی را آورده‌ایم و در ادامه همین بخش هرکدام از آن‌ها را به طور خلاصه و با مثال شرح داده‌ایم.

برای آشنایی با اولین نوع ادبی یعنی نوع ادبی تعلیمی می‌توانید فیلم آموزش مجانی ادبیات تعلیمی در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

در نوع ادبی تعلیمی، شاعر یا نویسنده با استفاده از زبانی ادبی و هنری سعی می‌کند چیزی را به مخاطب خود بیاموزد. چیزی که ادیب در ادبیات تعلیمی به مخاطب یاد می‌دهد، می‌تواند دانشی حرفه‌ای مانند نجوم، پزشکی و… باشد یا مسائل اخلاقی و پندآمیز.

در فهرست زیر، چند نمونه از مهم‌ترین آثار ادبیات تعلیمی فارسی را آورده‌ایم و بعد از آن، بخشی از یکی از این آثار را قرار داده‌ایم.

در کادر زیر یکی از حکایت‌های بوستان سعدی را آورده‌ایم که نوع ادبی آن، تعلیمی است.

چه خوش گفت شاگرد منسوج باف
چو عنقا بر آورد و پیل و زراف
مرا صورتی بر نیاید ز دست
که نقشش معلم ز بالا نبست
گرت صورت حال بد یا نکوست
نگارنده دست تقدیر، اوست
در این‌، نوعی از شرک پوشیده هست
که زیدم بیازرد و عمروم بخست
گرت دیده بخشد خداوند امر
نبینی دگر صورت زید و عمرو
نپندارم ار بنده دم در کشد
خدایش به روزی قلم در کشد
جهان‌آفرینت گشایش دهاد
که گر وی ببندد‌، که داند گشاد‌؟
(سعدی)

در مطلب زیر از مجله فرادرس، ادبیات تعلیمی و مشخصه‌ها و آثار آن را به طور جامع ارزیابی کرده‌ایم.

این نوعی ادبی در آثاری وجود دارد که حاوی رشادت‌ها و دلاوری‌های یک ملت هستند. در فهرست زیر، مشخصه‌های لازم برای حماسی بودن یک اثر ادبی را آورده‌ایم که به آن‌ها زمینه‌های حماسه نیز می‌گوییم.

در فهرست زیر چند نمونه از آثار ادبی در نوع ادبی حماسی را آورد‌ه‌ایم و پس از آن نیز بخشی از مهم‌ترین اثر ادبی حماسی فارسی یعنی «شاهنامه» فردوسی را قرار داده‌ایم تا با این نوع ادبی بهتر آشنا شوید.

در کادر زیر نیز بخشی از مهم‌ترین اثر ادبی فارسی در نوع حماسی را آورده‌ایم.

خروش آمد و ناله کرنای
بجنبید چون کوه لشکر ز جای
سپهبد بفرمود تا گیو و طوس
به پشت سپاه اندر آرند کوس
چو گودرز با زنگه شاوران
چو رهام و گرگین جنگ‌آوران
گرازه همی شد بسان گراز
درفشی برافراخته هفت یاز
چو فرهاد و خراد و برزین و گیو
برفتند با نامداران نیو
تهمتن به قلب اندر آمد نخست
زمین را به خون دلیران بشست
چو گودرز کشواد بر میمنه
سلیح و سپه برد و کوس و بنه
ازان میمنه تا بدان میسره
بشد گیو چون گرگ پیش بره
ز شبگیر تا تیره شد آفتاب
همی خون به جوی اندر آمد چو آب
ز چهره بشد شرم و آیین مهر
همی گرز بارید گفتی سپهر
ز کشته به هر جای بر توده گشت
گیاها به مغز سر آلوده گشت
(فردوسی)

آثاری ادبی که عاطفه، عنصر اساسی آن‌ها است راادبیات از نوع غنایی محسوب می‌کنیم. در این آثار ادبی، انواع احساسات مثبت و منفی تبلور پیدا می‌کنند و دارای مضامینی چون عشق، عرفان، مناجات، مرثیه، شکایت، مذهب، فلسفه، رنج، فراق، سیاست و اجتماع، قلندری و… است.

مثال‌هایی از آثار ادبی فارسی در نوع ادبی غنایی را در فهرست زیر آورده‌ایم.

در کادر زیر نیز یکی از غزلیات سعدی را آورده‌ایم که نمونه‌ای بسیار عالی برای آشنا شدن با ادبیات غنایی است.

چه دل‌ها بردی ای ساقی به ساق فتنه‌انگیزت
دریغا بوسه چندی بر زنخدان دلاویزت
خدنگ غمزه از هر سو نهان انداختن تا کی
سپر انداخت عقل از دست ناوک‌های خون‌ریزت
برآمیزی و بگریزی و بنمایی و بربایی
فغان از قهر لطف‌اندود و زهر شِکَّرآمیزت
لب شیرینت ار شیرین بدیدی در سخن گفتن
بر او شکرانه بودی گر بدادی ملک پرویزت
جهان از فتنه و آشوب یک چندی برآسودی
اگر نه روی شهرآشوب و چشم فتنه‌انگیزت
دگر رغبت کجا ماند کسی را سوی هشیاری
چو بیند دست در آغوش مستان سحرخیزت
دمادم درکش ای سعدی شراب صرف و دم درکش
که با مستان مجلس درنگیرد زهد و پرهیزت
(سعدی)

آثاری ادبی که برای اجرا روی صحنه نوشته می‌شوند را در دسته ادبی نمایشی قرار می‌دهیم. یعنی نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها در دسته ادبیات نمایشی هستند. البته ادبیات نمایشی در ایران سابقه زیادی ندارد و از دوران مشروطه به بعد، رواج پیدا کرد.

پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی بیشتر با ادبیات نمایشی، فیلم آموزش مبانی ادبیات نمایشی همراه با دریافت گواهینامه در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌‌ایم.

در فهرست زیر برخی از مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسان ایرانی و آثار مهم آن‌ها را آورده‌ایم.

در کادر زیر نیز بخشی از یکی از نمایشنامه‌های بهرام بیضایی به نام «» را آورده‌ایم تا با این نوع ادبی بهتر آشنا شوید.

بازار توس. روز. خارجی [گذشته] فردوسی در بازار می‌رود و سخنان اهل شهر را نمی‌فهمد؛ هیاهویی همه با زبان بیگانه. کتابفروش‌رسانی به او نزدیک می‌شود.
کتابارائه- شنیده‌ام دنبال دفترهای قدیم می‌گردید.
فردوسی جاخورده می‌ماند و در وی می‌نگرد.
کتابفروش‌رسانی- شمایید که از آن‌ها شعر پارسی درمی‌آورید؟
فردوسی- در گذر می‌گردم و زبان‌ها را نمی‌فهمم. گویی بیگانه باشم یا جهان بیگانه. در کابوس زندگی می‌کنم یا خوابم، یا درست همین است و من در جای خود نیستم؟ تو را به هر که بخواهی سوگند با من به زبان خودم بگو.
کتابارائه- شنیده‌ام دنبال دفترهای قدیمی می‌گردید.
فردوسی- [گویی از خواب پریده] چند؟
کتابارائه- هرچه بیشتر!

در ادبیات فارسی به جز دسته‌بندی‌های چهارگانه‌ای که تا اینجا مرور کردیم، برخی دیگر از دسته‌بندی‌های پرکاربرد نیز وجود دارند اما آن‌ها را در بخش انواع ادبی قرار نمی‌دهیم زیرا آن‌ها در دسته دیگر انواع ادبی جای می‌گیرند. موارد فهرست زیر، مهم‌ترین آن‌ها را آورده‌ایم.

در ادامه درباره هرکدام از این مضامین شرحی خلاصه و مثال آورده‌ایم. برای یادگیری انواع ادبی می‌توانید فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

آثار ادبی که دارای عناصری مانند روایت، شخصیت، لحن، زمان، مکان، زاویه دید و... هستند را ادبیات داستانی می‌دانیم. از داستان‌های کوتاه و بلند و رمان‌ها و نمایشنامه‌های معاصر گرفته تا بسیاری از اشعار کهن مانند اشعار داستانی در «مثنوی معنوی» یا داستان‌های «شاهنامه» را می‌توانیم در زمره ادبیات داستانی بدانیم.

در ادبیات عرفانی، شاعر یا نویسنده از مراحل و مسیر سیر و سلوک و راه‌های نزدیکی و رسیدن به خداوند سخن می‌گوید. گاهی ارتباط ادیب با معبود آنچنان عاشقانه می‌شود که آن آثار ادبی را در دسته ادبیات غنایی قرار می‌دهیم و گاهی نیز که ادیب در تلاش برای آموزش مراحل عرفان است، اثر او را در دسته ادبی تعلیمی قرار می‌دهیم. در فهرست زیر چند نمونه از مهم‌ترین آثار عرفانی فارسی یا ادبای آن‌ را آورده‌ایم.

در ادبیات پایداری با آثاری ادبی مواجهیم که مضمون آن‌ها مبارزه و مخالفت با ظلم و ستم داخلی یا خارجی است. ادبیات پایداری یا مقاومت در ادبیات فارسی در دوره مشروطه و در دوره جنگ‌ تحمیلی عراق علیه ایران در آثار ادبی زیادی نمود پیدا می‌کرد. این نوع آثار ادبی در ادبیات ملت‌های دیگری چون ملت‌های عرب (خصوصاً فلسطین و لبنان) و ملت‌های امریکای لاتین، با اقبال روبه‌رو بوده است.

تا اینجا دانستیم ادبیات چیست و با نمونه‌هایی از آن آشنا شدیم. در دنیای ادبیات با مباحث بسیار زیادی مانند قلمرو‌های سه‌گانه زبانی، ادبی و فکری، آرایه‌های ادبی، سبک‌شناسی ادبی و دوره‌های مختلف در ادبیات، انواع آثار ادبی از نظر فرم و محتوا، قالب‌های ادبی گوناگون، نقد ادبی و انواع آن و بسیاری مبحث دیگر روبه‌رو هستیم که برای شناخت درست و دقیق ادبیات باید با همه این مباحث آشنا باشیم و آن‌ها را به خوبی یاد گرفته باشیم. به همین دلیل در این بخش از  مطلب، برخی از فیلم‌های آموزشی فرادرس را آورده‌ایم که برای یادگیری آسان و اصولی مباحث مختلف ادبیات، کاربردی و مفید هستند. در فهرست زیر، لینک این آموزش‌ها را قرار داده‌ایم.

علاوه بر این برای بهره‌مندی از آموزش‌های جامع‌تر در زمینه ادبیات نیز می‌توانید از مجموعه آموزش‌های زیر استفاده کنید.

آرایه‌ها یا صنایع ادبی، ابزارهایی هستند که شاعر یا نویسنده با استفاده از آن‌ها ارزش هنری اثر ادبی خود را یا از طریق خوش‌آهنگ‌تر کردن سخن یا از طریق بازی معنایی با ذهن مخاطب، صعود می‌دهند. به همین دلیل آرایه‌های ادبی به دو دسته لفظی و معنایی تقسیم می‌شوند و هرکدام از این دو دسته نیز خود، شامل چندین آرایه‌اند که آن‌ها را در فهرست زیر آورده‌ایم و در ادامه هرکدام را با مثال بیان می‌دهیم.

در ادامه درباره هرکدام از این آرایه‌های ادبی، تبیینی کوتاه با یک مثال ارائه داده‌ایم. پیش از آن پیشنهاد می‌کنیم با تماشای فیلم آموزش مجانی آرایه‌های ادبی فارسی در فرادرس به آسانی با صنایع ادبی آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

در این نوع آرایه، یک صامت (واج‌های بی‌صدا و همزه) یا یک مصوت (-َ / -ِ / -ُ / ای / او / ا) در یک بیت یا جمله، زیاد تکرار شده است. به مثال زیر توجه کنید که در آن، شاعر با تکرار صامت‌های «خ» و «ز»، آرایه واج‌آرایی یا نغمه حروف را آفریده است.

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است
باد خنک از جانب خوارزم وزان است
(منوچهری)

آرایه تکرار یا واژه‌آرایی در جایی وجود دارد که یک کلمه با معنای یکسان در یک جمله یا بیت، بیش از یک بار به کار رفته باشد. مانند مثال زیر که مولانا در آن، واژه «قطره» را در یک بیت و با معنای یکسان، دو بار آورده است.

ملاحت‌های هر چهره از آن دریاست یک قطره
به قطره سیر کی گردد کسی کش هست استسقا
(مولانا)

در آرایه «جناس»، دو واژه یا ظاهر مفصلاً یکسان و معنای متفاوت دارند (جناس همسان) یا در حد یک واج با یکدیگر اختلاف دارند. انواع جناس را با مثال در فهرست زیر قرار داده‌ایم.

در آرایه «سجع»، دو یا چند واژه از نظر حروف انتهایی یا وزن (کمیت و کیفیت هجاها) یا هر دو این‌ها با هم یکسان هستند. آرایه سجع نیز دارای انواعی است که آن‌ها را با مثال در فهرست زیر آورده‌ایم.

برای یادگیری این آرایه و انواع آن در ادبیات فارسی می‌توانید فیلم آموزش بدون هزینه سجع و نحوه تشخیص آن در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

برای ساخت آرایه تشبیه باید چیزی را به شکلی زیبا به چیز دیگری مانند کنیم. برای مثال در جمله «روی چون ماهت درخشانت را ببینم.»، «رو (صورت)» را به «ماه» تشبیه کرده‌ایم تا زیبایی آن را به طریقی شاعرانه و هنری بیان کنیم. در فهرست زیر ارکان اصلی و فرعی آرایه «تشبیه» را معرفی کرده‌ایم.

نکته: برای ساخت آرایه تشبیه، وجود مشبه‌به و مشبه کافی است و فقط این دو رکن، ارکان اصلی تشبیه هستند.

منظور از این آرایه، آوردن یک واژه و در نظر داشتن معنایی دیگر برای آن واژه است که بین آن‌ها ارتباط شباهت وجود داشته باشد. به بیان ساده‌تر، آرایه استعاره، در واقع تشبیهی است که یا مشبه یا مشبه‌به از آن حذف شده است (تشبیه بدون مشبه یا مشبه‌به) و بر همین اساس به دو نوع زیر تقسیم می‌شود.

مثال‌های زیر را مشاهده کنید تا با استعاره و انواع آن، بیشتر آشنا شوید. در بیت زیر، چند استعاره وجود دارد که فقط مشبه‌به آن‌ها در آن وجود دارد و مشبه آن‌ها نیامده است. به همین دلیل، آن‌ها را استعاره مصرحه می‌دانیم.

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایبان دارد
بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد
(حافظ)

در بیت زیر نیز، واژه «عشق» استعاره از باران است یعنی نویسنده، عشق را به باران تشبیه کرده است که می‌بارد و فقط مشبه یعنی «عشق» آمده است و چون مشبه‌به یعنی «باران» در آن نیامده است، آن را استعاره مکنیه می‌دانیم.

و گفت: «به صحرا شدم عشق باریده بود. و زمین تر شده بود. چنانکه پای مرد به گلزار فرو شود، پای من به عشق فرو می‌شد.»
(عطار)

این آرایه همانطور که از نام آن پیدا است، در جایی به وجود می‌آید که به چیزی مشخصه جانداران را بدهیم یا به حیوانی، مشخصه‌های انسانی را نسبت بدهیم. مانند مثال زیر که در آن، برای «عقل» که مفهومی انتزاعی و بی‌جان است، داشتن «دیده (چشم)» را بیان کرده و آرایه جان‌بخشی را ساخته است.

دیده عقل مست تو، چرخه چرخ پست تو
گوش طرب به دست تو، بی تو به سر نمی‌شود
(مولانا)

در این آرایه (مجاز)، از یک واژه در معنای مجازی آن استفاده می‌کنیم که البته میان معنای ظاهری و معنای مجازی آن، نسبتی برقرار باشد. در فهرست زیر، انواع این آرایه را همراه با مثال آورده‌ایم.

منظور از آرایه کنایه، به کار بردن جمله یا عبارتی با معنای دور آن است. جملات کنایی دارای یک معنای نزدیک و یک معنای دور هستند و منظور شاعر یا نویسنده از به کار بردن آن‌ها، معنای دور آن‌ها است. در کادر زیر برخی از کنایه‌های مشهور ادبیات فارسی را آورده‌ایم.

مو را از ماست بیرون کشیدن: کنایه از دقت و بازرسی بسیار زیاد
آب از آب تکان نخوردن: کنایه از وجود آرامش و عدم وقوع اتفاق و تغییری خاص
آبغوره گرفتن: کنایه از زیاد گریه کردن
چشمم آب نمی‌خورد: کنایه از اینکه امیدی به انجام آن کار ندارم.
نوشدارو پس از مرگ سهراب: انجام کاری در زمانی که برای انجام آن خیلی دیر شده است.
پشت کسی را به خاک مالیدن: کنایه از شکست دادن کسی
پرچانه بودن یا گرم بودن چانه: کنایه از پرحرف بودن
خون کسی را توی شیشه کردن: کسی را بسیار اذیت کردن
بی‌نمک بودن دست کسی: کنایه از ناسپاس بودن دیگران نسبت به خوبی‌های کسی
زیره به کرمان بردن: کنایه از انجام کار بیهوده
زاییدن گاو کسی: کنایه از به وجود آمدن مشکلی بزرگ در زندگی کسی
ژاژ خواییدن: کنایه از انجام کاری بیهوده
سماق مکیدن: کنایه از کشیدن انتظار بیهوده
شاخ در آوردن: کنایه از بسیار زیاد متعجب شدن
سرنا را از سر گشادش زدن: کنایه از انجام کاری به شیوه نادرست آن
آن روی کسی را بالا آوردن: کنایه از عصبانی کردن کسی

هر جا شاعر یا نویسنده در توصیف کسی یا چیزی زیاده‌روی کند و به طور کلی در بیان چیزی بزرگ‌نمایی کند، آرایه بزرگ‌نمایی یا اغراق را به کار برده است. مانند مثال زیر که شاعر در آن، اشک‌های خود را برابر با باران دانسته است.

با ساربان بگویید احوال آب چشمم
تا بر شتر نبندد محمل به روز باران
(سعدی)

اگر شاعر یا نویسنده در یک جمله یا بیت از واژه‌هایی استفاده کند که با هم نوعی تناسب دارند، آرایه تناسب یا مراعات نظیر را ساخته است. برای مثال در دو بیت زیر، شاعر از واژه‌های متناسب با هم استفاده کرده است که آن‌ها را برجسته کرده‌ایم.

برای یادگیری آرایه تناسب می‌توانید فیلم آموزش بدون هزینه مراعات نظیر و روش تشخیص آن در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

همی کند به گل بر بنفشه کمین
همی ستاند سنبل ولایت نسرین
بنفشه و گل و نسرین و سنبل اندر باغ
به صلح باید بودن چو دوستان نه به کین
(فرخی سیستانی)

اگر بین دو واژه در یک جمله یا بیت، تضاد معنایی برقرار باشد، شاعر یا نویسنده از آرایه مطابقه یا تضاد استفاده کرده است. مانند مثال زیر که در آن شاعر در آن از واژه‌های متضاد با هم برای صعود زیبایی کلام خود استفاده کرده است.

چه جای شکر و شکایت ز نقش نیک و بداست
چو بر صحیفه هستی رقم نخواهد ماند
(حافظ)

اگر شاعر یا نویسنده‌ای، چند حس از حواس پنج‌گانه را با هم ترکیب کند یا حواس پنچ‌گانه را با مفهومی انتزاعی و نامحسوس ترکیب کند، آرایه حس‌آمیزی را به کار برده است. مانند شعر زیر که شاعر در آن، برای مفهوم «تلخ» که مربوط به حس چشایی است را با فعل «شنیدم» همراه کرده‌ایم که مربوط به حس شنوایی است.

صد تلخ شنیدم ز یکی رزق‌پرست
جرمم چه؟ همین که دادمش جام به دست
(عرفی)

در این آرایه برای پدیده یا واقعه‌ای، علتی غیرواقعی و هنری می‌آوریم. مانند مثال زیر که شاعر در آن، علت پایین بودن شاخه‌های درخت بید مجنون را شرمندگی ناشی از میوه‌ ندادن این درخت می‌داند که علت اصلی آن نیست اما معنای زیبایی را ساخته است.

بید مجنون در تمام عمر سر بالا نکرد
حاصل بی‌حاصلی نبود به جز شرمندگی
(صائب  تبریزی)

آرایه پارادوکس یا متناقض‌نما در جایی وجود دارد که شاعر یا نویسنده، دو امر متضاد یا متناقض را با هم جمع کرده باشد. مثل بیت زیر که شاعر در مصراع اول آن، برای اسم «سقف» همزمان از صفت‌های «ساده» و «بسیار نقش» استفاده کرده است که متضاد هم هستند و وجود همزمان آن‌ها با هم برای یک پدیده از نظر منطقی و عقلی ناممکن است.

چیست این سقف بلند ساده بسیار نقش
هیچ دانا زین معما در جهان آگاه نیست
(حافظ)

در این آرایه، شاعر یا نویسنده اشاره‌ای به یک داستان، اسطوره، آیه، حدیث و... می‌کند. مانند مثال زیر که شاعر در آن، با آوردن عبارت «پیراهن گم‌گشته» به داستان حضرت یوسف و پیراهن او که برادرانش برای پدرشان بردند، اشاره می‌کند.

بوی پیراهن گم‌گشته خود می‌شنوم
گر بگویم همه گویند ضلالی‌ است قدیم
(سعدی)

برای ساخت آرایه تضمین، شاعر یا نویسنده یک اثر ادبی، بخش یا کل یک شعر، آیه، حدیث و... را در اثر خود می‌آورد. تفاوت این آرایه با تلمیح در همین است که در تضمین باید عیناً خود آن آیه، حدیث و... را بیاوریم. مانند مثال زیر که در آن، سعدی در شعر خود، بیتی از فردوسی را عیناً آورده‌ است و از او ضمانت گرفته است.

چه خوش گفت فردوسی پاکزاد
که رحمت بر آن تربت پاک باد
«میازار موری که دانه‌کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است»
(سعدی)

اگر یک واژه در شعر یا نثر یک معنای دور و یک معنای نزدیک داشته باشد، مؤلف آن شعر یا نثر از آرایه «ایهام (دومعنایی)» استفاده کرده است. برای مثال واژه «بو» در شعر زیر، هم می‌تواند معنای «رایحه» و هم می‌تواند معنای «امید و آرزو» داشته باشد.

گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد
گفتا اگر بدانی، هم اوت رهبر آید
(حافظ)

در این آرایه، شاعر یا نویسنده، با معکوس کردن واژه‌های یک جمله، معنایی نوین می‌آفرینند. مانند مثال زیر که در آن، با استفاده از جابه‌جا کردن واژه‌های جمله اول در جمله دوم، معنایی تازه آفریده است.

گهی پشت بر زین و گه زین به پشت

هرگاه در شعر یا نثری، یک واژه بیاید و سپس در ادامه، واژه‌ای مرتبط با آن واژه قبلی بیاید، آرایه لف‌ونشر را ساخته‌ایم. برای مثال در بیت زیر، شاعر ابتدا فعل‌های «شنوم» و «بینم» را آورده‌است و سپس در مصراع دوم، واژه‌های «گوش» و «چشم» را آورده‌ است که به آن دو فعل ارتباط دارند.

برای یادگیری بهتر این آرایه، می‌توانید فیلم آموزش بدون هزینه آرایه لف و نشر و مثال‌های آن در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آورده‌ایم.

چه تربیت شنوم یا چه مصلحت بینم
مرا که چشمبه ساقی و گوش بر چنگ است
(سعدی)

هرگاه شاعر یا نویسنده در سخن خود مثالی بیاورد، آرایه تمثیل (مثال آوردن) را ساخته است. این مثال می‌تواند مثالی عادی یا ضرب‌المثل باشد. مانند دو بیت زیر که در بیت اول شاعر از مثالی عادی استفاده کرده است و در بیت دوم نیز از ضرب‌المثل برای بیان سخن خود استفاده کرده است.

هستی چه بود اگر مرا و تو را نداشت
کوهی که هیچ زمزمه در وی صدا نداشت
(حسین منزوی)
مرا به کشتی باده درافکن ای ساقی
که گفته‌اند نکویی کن و در آب انداز
(حافظ)

هرگاه دو مصراع یک بیت، از نظر معنایی با هم برابر باشند و از نظر دستوری نیز از هم مستقل باشند، به‌طوری‌که اگر آن‌ها را با هم جابه‌جا کنیم از نظر معنایی و دستوری مشکلی در آن بیت ایجاد نشود، آرایه «اسلوب‌معادله» وجود دارد. مانند مثال زیر که اگر مصراع‌های آن را با هم جابه‌جا کنیم، هیچ اشکالی در معنا و قواعد دستوری آن پیش نمی‌آید.

دل من نه مرد آن است که با غمش برآید
مگسی کجا تواند که بیفکند عقابی
(سعدی)

وقتی واژه‌ای در شعر یا نثر به کار ببریم که در آنجا علاوه بر معنای ظاهری خود به معنایی سمبلیک و نمادین نیز اشاره می‌کند، آرایه نماد را به کار برده‌ایم. برای مثال گل در ادبیات نماد معشوق است یا گل نرگس نماد چشم معشوق است. برای مثال در بیت زیر، واژه «هما» نماد سعادت و خوشبختی است.

نه به حال مفتقرت نظر که زند به سوی تو بال و پر
نه به سرپرستی او گذر که به زیر ظل هما شوم
(غروی اصفهانی)

تا اینجا ارزیابی کردیم ادبیات چیست و مباحث مختلف آن را با مثال معرفی کردیم. در اینجا به برخی از سؤالات متداول در زمینه ادبیات پاسخ می‌دهیم تا در این زمینه ابهامی در ذهن شما باقی نماند.

کتاب «ادبیات چیست؟» ژان پل سارتر یکی از مهم‌ترین کتاب‌های حوزه نقد ادبی است. این نویسنده و فیلسوف فرانسوی در این کتاب با دیدگاه فلسفی خود به ادبیات پرداخته و بیش از هر چیزی در این کتاب درباره تعهد اجتماعی شاعر و نویسنده و بایدها و نبایدهای آن سخن گفته است.

به زبان ساده، ادبیات هر نوه نوشته‌ای است که دارای ارزش هنری است یعنی خواندن یا شنیدن آن، احساس خوشایندی در مخاطب ایجاد می‌کند.

حال که دانستیم ادبیات چیست و هدف و کاربرد آن چیست، می‌توانید در تمرین زیر شرکت کنید. این تمرین، آزمونی متشکل از چند پرسش چهارگزینه‌ای است که برای پاسخ دادن به آن‌ها کافی است روی گزینه درست مورد نظر خود کلیک کنید و سپس با کلیک بر گزینه «مشاهده گزینه صحیح» پاسخ درست آن سؤال را مشاهده کنید. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت می‌کنید و امتیاز نهایی خود را در خاتمه آزمون یعنی بعد از ثبت جواب همه پرسش‌ها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.

۱. کدام گزینه درست است؟

ادبیات همه مکتوبات موجود به یک زبان است.

فقط آثار منظوم یعنی اشعار یا سخن‌هایی که دارای وزن و آهنگ هستند را در زمره ادبیات محسوب می‌کنیم.

ادبیات و آثار ادبی دارای انواعی مانند تعلیمی، غنایی، نمایشی و غنایی هستند.

حماسه‌های ابتدایی ملت‌ها را نمی‌توانیم در زمره ادبیات آن کشور یا زبان محسوب کنیم.

۲. کدام گزینه درباره آرایه‌های ادبی در ادبیات نادرست است؟

استفاده از آرایه‌های ادبی باعث بیشتر شدن ارزش هنری سخن و آثار ادبی می‌شود.

آرایه‌های ادبی لفظی باعث خوش‌آهنگ‌تر شدن کلام و زیبایی ظاهری سخن می‌شوند.

شاعران و نویسندگان از آرایه‌های ادبی معنوی برای صعود ارزش هنری سخن از طریق معناسازی و بازی‌های معنایی استفاده می‌کنند.

استفاده یا عدم استفاده از آرایه‌های ادبی، تغییری در آثار ادبی ایجاد نمی‌کنند و وجود آن‌ها تأثیری بر بیشتر شدن ارزش هنری یک اثر ادبی ندارد.

۳. در کدام‌یک از گزینه‌های زیر اثری ادبی وجود دارد؟

برای رشد هر دانه و محصول باید مجموعه‌ای از اطلاعات را فراهم کنیم. یعنی پیش از هر اقدام عملی، لازم است به کشاورزی به مثابه یک علم نگاه کنیم و از نتایج آزمایش‌های پیشین این علم، در کار خود استفاده کنیم. امروزه حتی کشاورزان قدیمی نیز برای بخش‌های مختلف کار خود، از انتخاب محصول گرفته تا نوع آبیاری و محیط هر محصول، بهترین زمان پرورش هر محصول و روش‌های کم‌آسیب‌تر برداشت محصول و بسیاری موارد دیگر، از یافته‌های علم کشاورزی استفاده می‌کنند زیرا به نتایج آن اعتماد کرده‌اند.

با سلام
از طرف احمد پهلوان‌زاده
به جناب آقای اسفندیار منفرد، رئیس هیئت مدیره شرکت ایرانیان
همانطور که مستحضر هستید و با توجه به فرا رسیدن زمان جشن سالیانه شرکت، برآورد هزینه‌های لازم برای برگزاری جشن و در ادامه پاداش‌های کارمندان شرکت به تفکیک گروه و پایه شغلی، در پیوست این نامه ارسال شده است. که تأیید سریع‌تر‌تر شما، در سرعت گرفتن انجام امور لازم، بسیار مؤثر خواهد بود فلذا پیشاپیش صمیمانه از وقتی که برای این امر اختصاص می‌دهید، سپاس‌گزاری می‌کنم.
با تشکر
تاریخ ۱۸ / ۵ / ۱۴۰۵

قربانت شوم. زین العابدین خان شاهسون را که مردود دانسته و عباسقلی خان را مقبول می‌دارید کاش قبل از زحماتی بود که ولیعهد روحی فداه در برقراری زین العابدین خان تحمل فرمود. حالا که ممنون اولیای دولت همایون شده و او را به سرکردگی منصوب ساخته‌اند، جز این که شما پهلوی اورا بگیرید چاره ندارد. او هم ان شاءالله خوب خدمت می‌کند. این روزها حکم فرمودند که از مراغه با آی دوقمیش و قراکونی نقل و تحویل کند، از ایلات دویرن دور نباشد، آنجا که آمد بخدمت شما خیلی نزدیک می‌شود و بفضل خدا بسیار بسیار خوب خدمت خواهد کرد. سالهاست که چاکران ولیعهد روحی فداه او را نان دادند، پول دادند، قشلان و ییلاق مفت دادند، پرستاری کردند، بسفر بردند، جنگی و درنگی کردند...
(قائم مقام فراهانی)

آلبالوپلو یکی از غذاهای سنتی ایرانی است که ممکن است هر قوم یا شهری، روش متفاوتی برای درست کردن آن داشته باشند. در اینجا ما رایج‌ترین روش پخت این غذا را آموزشم می‌دهیم. برای درست کردن آلبالوپلو، شما به برنج، مرغ یا گوشت (به دلخواه)، آلبالو‌های بدون هسته، شکر، زعفران، خلال بادام و پسته و ادویه‌های دلخواه نیاز دارید. اولین قدم، خیساندن برنج و پخت آن به صورت نیمه‌پخته و به روش آبکش‌ است. سپس باید آلبالوهایی که هسته‌های آن‌ها را از قبل گرفته‌اید را با مقدار کمی شکر و زعفران سرخ کنید.

۴. کدام گزینه را می‌توانیم در زمره ادبیات بدانیم؟

از ریشه زنده بودم و از شاخه
گنجشک‌ها برادر من بودند
حتی برادران تنومدم
گنجشک‌های دیگر من بودند
بسیار از بریده شدن سرسخت
الوار خانه‌های شما بودم
بسیار ارّه‌ها که رفیقانِ
تنهایی تناور من بودند
(حسین صفا)

جلوی اداره زندان. روز. خارجی (زمان گذشته)
در کوچک درون در بزرگ زندان باز می‌شود و آن بیرون بین منتظران که کاغذ و شماره به دست، هیاهو می‌کنند، دو جوانی که قبلاً دیدیم با پدر و نزهت حرف زده بودند، توی شلوغی دیده می‌شوند. در بزرگ باز می‌شود و نزهت در کنار پدر به عجله بیرون می‌آید. پدر به طرف آقای افتخاری می‌رود ولی نزهت جدا می‌شود و به سوی آن دو می‌رود، آن‌ها به دیدن نزهت در جمعیت دور می‌شوند...
اولی- با ما حرف نزنید، برای هر دو خطرناکه.
نزهت- شما گفتین براش کاری می‌کنین.
اولی- ما فرصتی نداریم، هم ارتباط‌ها قطعه.
(بهرام بیضایی)

اگر اسلحه داشتم یک گلوله توی مغز این صندلی شلیک می‌کردم. یکی از پایه‌هایش شکسته. کاری که با اسب‌ها می‌کنند وقتی‌ که استخوان مثلا دستشان می‌شکند. کنار پنجره است. گاهی پیش از غروب آنجا می‌نشستم و تا روشن شدن چراغ‌های آن طرف کوچه، لای سرفه‌هایم سیگار می‌کشیدم. از آن بالا کوچه تا لحظه‌ای که به آسفالت خیابان برسد دیده می‌شود. و آن طرف با یکی از درخت‌هایش به پشت حیاط مادام می‌پیچد.
(بیژن نجدی)

هر سه مورد

شرح پاسخ

سوالات متداول

آخرین اطلاعات درباره ادبیات چیست؟

جدیدترین اطلاعات و تغییرات مربوط به ادبیات در این گزارش ارائه شده است.

مهم‌ترین نکات درباره ادبی چیست؟

جزئیات مهم و نکات قابل توجه درباره ادبی در متن مقاله بررسی شده است.

ادبیات چیست؟ – هر آنچه باید بدانید به زبان ساده چیست؟

در این مطلب اطلاعات، جزئیات و نکات مرتبط با ادبیات چیست؟ – هر آنچه باید بدانید به زبان ساده بررسی شده است.