کتاب ریاضی نهم، هشت فصل دارد و محوراتی مانند مجموعهها، اعداد حقیقی، استدلال و اثبات در هندسه، توان و ریشه، عبارتهای جبری، معادلات خطی، عبارتهای گویا و حجم و مساحت را پوشش میدهد. در این گزارش از مجله فرادرس، مهمترین نکات و فرمولهای این کتاب را در قالب جزوه ریاضی نهم و همراه با حل تعدادی مثال و تمرین جمعآوری کردهایم. با دانلود ادیشن pdf این جزوه میتوانید در شبهای امتحان یا در شرایط آمادگی برای آزمونهای مختلف، مرور دقیقی از مباحث ریاضی نهم داشته باشید.
به گروهی از اعضای مشخص و متمایز که معمولا داخل آکولاد قرار میگیرند، مجموعه گفته میشود. فرض کنید مجموعهای داریم به نام $$ A$$ که بهصورت $$ A={1,2,2,3} $$ است. به نکات زیر توجه کنید:
پس ترتیب اعضا و تکرار آنها در مجموعه اهمیتی ندارد. علاوه بر این مجموعه تهی را با نماد $$ varnothing $$ یا ${}$ نشان میدهیم، مجموعهای که هیچ عضوی ندارد. دو مجموعه زمانی برابر هستند که اعضای یکسان داشته باشند. اگر تمام اعضای مجموعه A در مجموعه B باشند، مینویسیم:
$$ Asubseteq B $$
دقت کنید به مجموعهای که شامل تمام زیرمجموعهها به جز خود مجموعه اصلی باشد، مجموعه محض گفته میشود. مهمترین نکات در مورد مفهوم زیرمجموعه در ادامه آورده شدهاند:
در جدول زیر چند مجموعه عددی مهم نشان داده شدهاند. برای این مجموعهها رابطه $$Nsubseteq Wsubseteq Zsubseteq Q$$ برقرار است:
از سوی دیگر مفاهیم اجتماع، اشتراک و تفاضل مجموعهها برای دو مجموعه $$ A $$ و $$ B $$ به شکل زیر تعریف میشوند:
و فرمول تعداد اعضای اجتماع دو مجموعه یا کاردینالیتی اجتماع دو مجموعه برابر است با:
$$ n(A cup B) = n(A) + n(B) - n(A cap B) $$
تفاضل دو مجموعه خاصیت جابجایی ندارد، یعنی $$ A - B neq B-A $$. آخرین مبحث فصل اول، احتمال است. احتمال رخ دادن پیشامدی مانند $$ A$$، از تقسیم تعداد حالتهای مطلوب یا اعضای مجموعه $$ A$$ بر تعداد کل حالتهای ممکن یا فضای نمونهای $$ S$$ محاسبه میشود:
$$P(A)=frac{n(A)}{n(S)}$$
در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد مجموعهها توجه کنید.
مجموعههای $$A$$ و $$B$$ بهصورت زیر تعریف شدهاند. مجموعه $$A - B$$ را با نوشتن اعضا مشخص کنید:
$$A = {x in mathbb{Z} mid -3 le 2x + 1 < 7}$$
$$B = {x in mathbb{N} mid x^2 < 20}$$
پاسخ
ابتدا باید نامعادله مربوط به شرط مجموعهها را حل کنیم. سپس با توجه به مرجع تعیین شده یعنی مجموعه اعداد صحیح $$mathbb{Z}$$ یا مجموعه اعداد طبیعی $$mathbb{N}$$، اعضای هر مجموعه را بهطور دقیق استخراج میکنیم و در نهایت عملیات تفاضل را انجام خواهیم داد:
$$ -3 le 2x + 1 < 7 implies -3 - 1 le 2x < 7 - 1 $$
$$ -4 le 2x < 6 implies -2 le x < 3$$
در مرحله آخر، طرفین را بر دو تقسیم کردهایم. چون شرط $$x in mathbb{Z}$$ است، پس اعضای مجموعه $$A$$ عبارتاند از:
$$A = {-2, -1, 0, 1, 2}$$
در مورد مجموعه بعدی، شرط این است که مربع اعداد طبیعی کوچکتر از بیست باشد:
$$x^2 < 20 quad text{و} quad x in mathbb{N} implies x in {1, 2, 3, 4}$$
$$5^2 = 25$$ است و در نامعادله صدق نمیکند. پس داریم:
$$B = {1, 2, 3, 4}$$
محاسبه تفاضل یعنی اعضایی از $$A$$ که در $$B$$ حضور ندارند:
$$A - B = {-2, -1, 0, 1, 2} - {1, 2, 3, 4} = {-2, -1, 0}$$
در یک آموزشگاه $$ 35$$ نفری، $$20 $$ نفر در کلاس هوش ($$A $$) و $$18 $$ نفر در کلاس خلاقیت ($$B $$) ثبتنام کردهاند. اگر تعداد کسانی که در هیچکدام از کلاسها نیستند، برابر با $$4 $$ نفر باشد، چند نفر دقیقا در یکی از این دو کلاس شرکت کردهاند؟
$$ 13 $$
$$ 11 $$
$$ 24 $$
هیچکدام
گزینه سوم درست است. ابتدا تعداد افرادی را که حداقل در یکی از کلاسها هستند، یعنی $$n(A cup B)$$ را پیدا میکنیم:
$$ 35 - 4 = 31$$
پس $$n(A cup B) = 31 $$ است. حالا با استفاده از فرمول تعداد اجتماع دو مجموعه، داریم:
$$n(A cup B) = n(A) + n(B) - n(A cap B)$$
$$ 31 = 20 + 18 - n(A cap B) implies 31 = 38 - n(A cap B) implies n(A cap B) = 7 $$
افرادی که دقیقا در یکی از کلاسها هستند (تفاضلهای متقارن):
$$ n(A) - n(A cap B) = 20 - 7 = 13 $$
$$n(B) - n(A cap B) = 18 - 7 = 11 $$
و مجموع این افراد برابر است با:
$$ 13 + 11 = 24 $$
پایه نهم یکی از پایههای مهم در دوران تحصیل دانشآموزان بهشمار میرود، چون علاوه بر اهمیت معدل در فرآیند هدایت تحصیلی، پایه مباحث پیشرفتهتر در مقطع متوسطه دوم و آزمونهای ورودی است. بنابراین تسلط همزمان بر دروس مفهومی مانند ریاضی و فیزیک و دروس حفظی و تحلیلی، نیازمند دسترسی به منابع آموزشی دقیق است. مجموعه آموزش دروس پایه نهم فرادرس، شامل درسنامههای جامع، حل نمونه سوالات امتحانی و تحلیل تستهای استاندارد برای تمامی دروس این پایه تحصیلی است. برای موفقیت در امتحانات مدرسه و تثبیت آموختههای خود، روی لینک زیر کلیک کنید:
از سوی دیگر برای تکمیل یادگیری، پیشنهاد میکنیم دو مجموعه زیر را نیز ارزیابی کنید:
در این فصل مفاهیمی مانند اعداد گنگ، اعداد حقیقی، رادیکالها و تقریب معرفی میشوند:
علاوه بر این در این فصل با خواص رادیکالها آشنا میشوید که برای اعداد مثبتی مانند $$a$$ و $$b$$ بهصورت زیر دستهبندی میشوند:
دقت کنید جمع و تفریق رادیکالهایی که مشابه هم نیستند، بهصورت مستقیم انجام نمیشود ($sqrt{a} + sqrt{b} neq sqrt{a+b}$). در انتهای این فصل با مفهوم قدر مطلق آشنا میشوید. قدر مطلق یک عدد ($$mid x mid$$)، فاصله آن عدد تا مبدا محور اعداد است که همیشه مقداری نامنفی (مثبت یا صفر) را برآیند میدهد:
عدد رادیکال هفت بین کدام دو عدد صحیح قرار دارد؟
پاسخ
میدانیم $$ 4<7<9 $$ است. پس داریم:
$$ 2<sqrt7<3 $$
کدامیک از اعداد زیر گنگ (اصم) و کدامیک گویا هستند؟ چرا؟
$$sqrt{121}, quad -sqrt{18}, quad 3.overline{14}, quad pi, quad sqrt{5 + sqrt{16}}$$
پاسخ
ساده شده عبارت زیر برابر با کدام گزینه است؟
$$sqrt{75} - 2sqrt{12} + sqrt{27}$$
$$ 4sqrt{3}$$
$$ -4sqrt{3}$$
$$ 3sqrt{4}$$
$$ -3sqrt{4}$$
گزینه اول صحیح است. برای جمع و تفریق رادیکالها، ابتدا باید رادیکالها را بهصورت حاصلضرب یک عدد مربع دقیق در عددی که مربع جامع نیست، تجزیه کنیم ($$asqrt{b}$$) تا رادیکالهای مشابه ایجاد شوند. هر رادیکال را باز میکنیم:
$$sqrt{75} = sqrt{25 times 3} = 5sqrt{3}$$
$$ 2sqrt{12} = 2sqrt{4 times 3} = 2 times 2sqrt{3} = 4sqrt{3} $$
$$sqrt{27} = sqrt{9 times 3} = 3sqrt{3}$$
حالا مقادیر ساده شده را در عبارت اصلی جایگذاری میکنیم:
$$ 5sqrt{3} - 4sqrt{3} + 3sqrt{3}$$
از $$sqrt{3}$$ فاکتور میگیریم یا مانند جملات مشابه جمع و تفریق میکنیم:
$$(5 - 4 + 3)sqrt{3} = 4sqrt{3}$$
استدلال یعنی استفاده از دانستههای قبلی و بکار بردن دلایل منطقی برای رسیدن به برآیند. در مورد استدلال کردن در ریاضیات بهتر است به نکات زیر دقت کنید:
برای مثال، عبارت «تمام اعداد اول فرد هستند» نادرست است، چون عدد دو، یک عدد اول و زوج است. اینجا از مثال نقض برای رد این حکم استفاده کردیم. بخش دیگر این فصل، به اجزای اثبات هندسی میپردازد:
در ادامه برخی از مهمترین قواعد در هندسه عبارتاند از:
دقت کنید در مثلثهای قائمالزاویه برابری وتر و یک ضلع، یا وتر و یک زاویه تند متناظر برای همنهشتی کافی است. علاوه بر این اگر دو مثلث همنهشت باشند، محیط آنها با هم برابر است. محور بعدی این فصل شکلهای متشابه است. دو شکل متشابه، زاویههای متناظر برابر با هم و ضلعهای متناظر متناسب دارند، یعنی نسبت اندازه هر ضلع از شکل اول به ضلع متناظرش در شکل دوم برابر با یک ضریب ثابت به نام ضریب تشابه است:
در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد روشهای استدلال در هندسه توجه کنید.
درستی یا نادرستی حدس زیر را با آوردن یک مثال نقض ارزیابی کنید:
«مربع هر عدد طبیعی، همیشه از خود آن عدد بزرگتر است.»
پاسخ
مثال نقض یعنی یک نمونه خاص که در شرط حدس صدق کند، اما حاصلاش نادرست باشد. فرض کنید عدد طبیعی ما برابر با $$1$$ باشد ($$x = 1 $$). مربع این عدد را حساب میکنیم:
$$ 1^2 = 1 $$
میبینیم که مربع عدد حاصل از خود آن ($$1$$) بزرگتر نیست، بلکه با آن برابر است. بنابراین این عدد به عنوان یک مثال نقض، نادرست بودن حدس را اثبات میکند.
در مثلث $$ABC$$، اندازه زاویه خارجی راس $$A$$ برابر با $$120$$ درجه است. اگر تفاضل دو زاویه داخلی غیرمجاور برابر با $$20$$ درجه باشد، اندازه هر یک از زاویههای داخلی غیرمجاور چقدر است؟
$$ 70^{circ}$$ و $$ 30^{circ}$$
$$ 60^{circ}$$ و $$ 30^{circ}$$
$$ 70^{circ}$$ و $$ 50^{circ}$$
هیچکدام
گزینه سوم صحیح است. گفتیم اندازه هر زاویه خارجی مثلث برابر است با مجموع دو زاویه داخلی غیرمجاور آن. فرض کنیم دو زاویه داخلی غیرمجاور $$x$$ و $$y$$ باشند. طبق اطلاعات مسئله داریم:
$$x - y = 20 implies x = y + 20 $$
طبق قضیه زاویه خارجی، مجموع این دو زاویه برابر با $$120$$ درجه است:
$$x + y = 120 $$
و مقدار $$x$$ را در معادله دوم جایگذاری میکنیم:
$$(y + 20) + y = 120 implies 2y + 20 = 120 $$
$$ 2y = 120 - 20 implies 2y = 100 implies y = 50^{circ}$$
حالا مقدار $$x$$ را بهدست میآوریم:
$$x = 50 + 20 = 70^{circ}$$
توان در ریاضی نشاندهنده ضرب تکراری یک عدد در خودش است. برای هر عدد غیرصفر $$a$$ و اعداد صحیح $$m$$ و $$n$$، قوانین توان به شکل زیر است:
ریشه دوم عدد نامنفی $$a$$ به شکل $$sqrt{a}$$ نوشته میشود که همواره عددی مثبت است و جذر $$a$$ نام دارد. اگر $$sqrt{a}$$ را به توان دوم برسانیم، حاصل $$a$$ میشود. به همین ترتیب ریشه سوم $$a$$ با نماد $$sqrt[3]{a}$$ نشان داده میشود و عددی است که مکعب یا توان سوم آن برابر $$a$$ شود:
$$sqrt[3]{a} = b implies b^3 = a$$
ریشه سوم برخلاف ریشه دوم، برای اعداد منفی هم تعریف میشود، برای مثال داریم $$sqrt[3]{-8} = -2 $$. یکی دیگر از مباحث مهم این فصل نماد علمی است که برای نمایش عددهای بسیار بزرگ یا بسیار کوچک و به صورت زیر استفاده میشود:
$$ atimes10^n,qquad1le|a|<10 $$
در این رابطه، توان ده همواره عددی صحیح است. در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد توان و جذر توجه کنید.
حاصل عبارت زیر را به سادهترین شکل ممکن بنویسید:
$$frac{2^{-3} times 8^2}{4^{-1} times 16}$$
پاسخ
برای ساده کردن عبارتهای توانی که پایههای متفاوتی دارند، ابتدا همه اعداد مرکب را به پایههای اول (معمولا دو یا سه) تبدیل کنید تا بتوان از قوانین توانها استفاده کرد. پس اعداد $$8$$ و $$4$$ و $$16$$ را مطابق پایه $$2 $$ بازنویسی میکنیم:
$$8 = 2^3 implies 8^2 = (2^3)^2 = 2^6$$
$$4 = 2^2 implies 4^{-1} = (2^2)^{-1} = 2^{-2}$$
$$16 = 2^4$$
حالا مقادیر نوین را در عبارت اصلی جایگذاری میکنیم:
$$frac{2^{-3} times 2^6}{2^{-2} times 2^4}$$
و با استفاده از قوانین ضرب و تقسیم در صورت و مخرج، خواهیم داشت:
$$frac{2^{-3 + 6}}{2^{-2 + 4}} = frac{2^3}{2^2}$$
در انتها قانون تقسیم توانها را بکار میبریم:
$$ 2^{3 - 2} = 2^1 = 2 $$
مقدار عددی عبارت زیر را به دست آورید:
$$sqrt[3]{-27} + sqrt{16} - sqrt[3]{64} times 2^{-2}$$
پاسخ
ابتدا باید مقادیر رادیکالها و توانهای منفی را بهطور جداگانه محاسبه کرده و سپس اعمال ریاضی (اول ضرب و بعد جمع و تفریق) را به ترتیب انجام دهیم. چون داریم $$(-3)^3 = -27)$$:
$$sqrt[3]{-27} = -3 quad $$
$$sqrt{16} = 4$$
$$sqrt[3]{64} = 4 quad$$
$$ 2^{-2} = frac{1}{2^2} = frac{1}{4}$$
$$-3 + 4 - left(4 times frac{1}{4}right)$$
ابتدا ضرب را انجام میدهیم:
$$ 4 times frac{1}{4} = 1 $$
$$-3 + 4 - 1 = 1 - 1 = 0 $$
کدامیک از دو عدد $$2^{45}$$ یا $$3^{30}$$ بزرگتر است؟
$$ 3^{30} $$
$$ 2^{45}$$
نمیتوان تعیین کرد.
با هم برابر هستند.
گزینه اول درست است. وقتی پایهها نامساوی هستند، برای مقایسه دو عدد تواندار باید یا پایهها را مساوی کنیم یا توانها را به کمک بزرگترین مقسومعلیه مشترک (ب.م.م) یکسان سازیم. ب.م.م توانها را پیدا میکنیم که برابر با $$15$$ است:
$$ 2^{45} = (2^3)^{15} = 8^{15}$$
$$ 3^{30} = (3^2)^{15} = 9^{15}$$
حالا عددی که پایه بزرگتری دارد، بزرگتر است:
$$ 9^{15} > 8^{15}$$
$$ 3^{30} > 2^{45}$$
عبارت جبری ترکیبی از اعداد، متغیرها و عملیات ریاضی است. اتحاد نیز نوعی تساوی است که برای تمام مقدارهای مجاز متغیرها برقرار باشد. مهمترین نکات و فرمولها در مورد عبارتهای جبری در ادامه آمده است:
منظور از تجزیه عبارتهای جبری یعنی تبدیل یک عبارت جمعی (چند جملهای) به حاصلضرب چند عبارت جبری سادهتر. روشهای تجزیه عبارتاند از:
جدول زیر نیز انواع اتحاد را مشخص میکند:
$$(a - b)^2 = a^2 - 2ab + b^2 $$
در مطلب «اتحاد مربع چیست؟ – اثبات، فرمول و نمونه سوال با جواب» از مجله فرادرس، با حل نمونه سوال به اتحاد مربع دقیقا مسلط میشوید. آخرین بخش این فصل اختصاص دارد به محور نامعادلات. نمادهای نابرابری به شکل زیر هستند:
$$>,quad<,quadge,quadle$$
وقتی ضرب یا تقسیم دو طرف نامعادله بر یک عدد منفی انجام میشود، جهت علامت نابرابری تغییر میکند. برای مثال داریم:
$$-2x>6 $$
$$x<-3 $$
در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد این فصل توجه کنید.
با استفاده از اتحادهای جبری، حاصل عبارتهای زیر را بهدست آورید:
پاسخ
با نوشتن اعداد به صورت جمع یا تفاضل از اعداد رندی مانند صد، میتوانیم از اتحادهای مربع یا مزدوج برای محاسبه ذهنی و شتابان استفاده کنیم. برای مثال، عدد $$ 103$$ را به صورت $$(100 + 3)$$ مینویسیم و از اتحاد مربع دو جملهای استفاده میکنیم:
$$ 103^2 = (100 + 3)^2 = 100^2 + 2(100)(3) + 3^2 $$
$$ 10000 + 600 + 9 = 10609 $$
در دومین مورد، اعداد را به کمک عدد $$ 100$$ بازنویسی میکنیم تا اتحاد مزدوج شکل بگیرد:
$$ 98 times 102 = (100 - 2)(100 + 2)$$
$$ 100^2 - 2^2 = 10000 - 4 = 9996 $$
تجزیه شده عبارت جبری زیر در کدام گزینه بهدرستی بیان شده است؟
$$ 2x^3 - 8x$$
$$ x(x - 2)(x + 2)$$
$$ 2x(x + 2)(x + 2)$$
$$ x(x+ 2)(x + 2)$$
$$ 2x(x - 2)(x - 2)$$
دومین گزینه درست است. در تجزیه عبارتهای جبری، همیشه اولویت با فاکتورگیری از عامل مشترک است و در مرحله دوم باید مرور کنیم که آیا عبارت باقیمانده به کمک اتحادها (مانند اتحاد مزدوج) بیشتر تجزیه میشود یا نه.
پس از عامل مشترک بین دو جمله یعنی $$2x$$ فاکتور میگیریم:
$$ 2x^3 - 8x = 2x(x^2 - 4)$$
حالا عبارت داخل پرانتز یعنی $$(x^2 - 4)$$ یک تفاضل دو مربع (اتحاد مزدوج) است که به صورت زیر تجزیه میشود:
$$x^2 - 4 = (x - 2)(x + 2)$$
در نهایت شکل مفصلا تجزیه شده عبارت بهصورت زیر درمیآید:
$$ 2x(x - 2)(x + 2)$$
هر خط در صفحه مختصات با معادلهای بهصورت زیر نمایش داده میشود:
$$y = ax + b$$
که در آن $$a$$ شیب خط و $$b$$ عرض از مبدا یعنی محل برخورد خط با محور $$y$$ها است. برای محاسبه شیب خط یا $$a$$، اگر خط از دو نقطه با مختصات $$(x_1, y_1)$$ و $$(x_2, y_2)$$ بگذرد، شیب خط از رابطه زیر بهدست میآید:
$$a = frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}$$
علاوه بر این دو خط با شیبهای $$a_1 $$ و $$a_2 $$ زمانی با هم موازی هستند که شیبهای آنها دقیقا برابر باشد:
$$a_1 = a_2 $$
دستگاه دو معادله خطی را میتوان با روشهایی مانند حذف، جایگذاری یا رسم نمودار حل کرد. دقت کنید در حل با روش رسم نمودار، نقطه تقاطع دو خط جواب مشترک معادلههای آنهاست. دو خط موازی متمایز، جواب مشترک ندارند. در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد این فصل توجه کنید.
معادله خطی را بنویسید که از دو نقطه به مختصات $$A(2, 5)$$ و $$B(4, 11)$$ میگذرد:
پاسخ
برای نوشتن معادله خط ($$y = ax + b$$)، ابتدا باید شیب خط را طبق فرمول حساب کنیم و سپس با جایگذاری یکی از نقاط، عرض از مبدا را بهدست آوریم:
$$a = frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1} = frac{11 - 5}{4 - 2} = frac{6}{2} = 3 $$
پس معادله خط تا اینجا به صورت $$y = 3x + b$$ درآمد. حالا مختصات نقطه $$A(2, 5)$$ یعنی $$x = 2 $$ و $$y = 5 $$ را در معادله جایگذاری میکنیم تا $$b$$ پیدا شود:
$$ 5 = 3(2) + b implies 5 = 6 + b implies b = 5 - 6 = -1 $$
$$y = 3x - 1 $$
دستگاه معادلات خطی زیر را حل کنید و مشخص کنید دو خط مربوط به این دستگاه نسبت به هم متقاطع هستند یا موازی یا منطبق؟
$$begin{cases} 3x - 2y = 7 \ 5x + 4y = 1 end{cases}$$
پاسخ
برای حذف کردن یکی از مجهولات به روش حذفی، ضریب آن مجهول را در دو معادله به کمک ضرب کردن در عدد مناسب، قرینه یکدیگر میکنیم. ابتدا تصمیم میگیریم مجهول $$y$$ را حذف کنیم. ضریب $$y$$ در معادله اول $$-2$$ و در معادله دوم $$+4$$ است. اگر معادله اول را در عدد $$2$$ ضرب کنیم، ضریب $$y$$ در آن برابر با $$-4$$ میشود که با $$+4$$ در معادله دوم قرینه است:
$$ 2 times (3x - 2y = 7) implies 6x - 4y = 14 $$
با تشکیل دستگاه بهروز و جمع کردن دو معادله، داریم:
$$begin{cases} 6x - 4y = 14 \ 5x + 4y = 1 end{cases}$$
حالا دو معادله را با هم جمع میکنیم (جملات $$-4y$$ و$$+4y$$ حذف میشوند):
$$(6x + 5x) + (-4y + 4y) = 14 + 1 $$
$$ 11x = 15 implies x = frac{15}{11}$$
برای پیدا کردن $$y$$، مقدار به دست آمده برای $$x$$ را در معادله اول جایگذاری میکنیم:
$$ 3left(frac{15}{11}right) - 2y = 7 implies frac{45}{11} - 2y = 7 $$
$$-2y = 7 - frac{45}{11}$$
حالا مخرج مشترک میگیریم ($$7 = frac{77}{11}$$):
$$-2y = frac{77}{11} - frac{45}{11} implies -2y = frac{32}{11}$$
و با تقسیم بر $$-2$$، خواهیم داشت:
$$y = frac{frac{32}{11}}{-2} = -frac{16}{11}$$
جواب دستگاه به صورت یک نقطه در مختصات است:
$$(x, y) = left(frac{15}{11}, -frac{16}{11}right)$$
چون دستگاه یک جواب منحصر به فرد دارد، پس این دو خط در صفحه مختصات متقاطع هستند و یکدیگر را در همین نقطه قطع میکنند.
معادله خطی که از نقطه $$P(1, -4)$$ بگذرد و با خط $$y = -3x + 5 $$ موازی باشد، کدام است؟
$$y = 3x - 1 $$
$$y = 3x + 1 $$
$$y = -3x - 1 $$
$$y = -3x + 1 $$
گزینه سوم درست است. گفتیم دو خط موازی دارای شیبهای مفصلا مساوی هستند. بنابراین شیب خط بهروز همان شیب خط داده شده یعنی $$a = -3 $$ خواهد بود. برای پیدا کردن $$b$$، مختصات نقطه گذرنده از خط یعنی $$P(1, -4)$$ را در معادله جایگذاری میکنیم:
$$-4 = -3(1) + b implies -4 = -3 + b implies b = -4 + 3 = -1 $$
در نهایت، معادله خط بهروز بهدست میآید:
$$y = -3x - 1 $$
هر عبارت جبری به صورت یک کسر $$frac{A}{B}$$ که در آن صورت ($$A$$) و مخرج ($$B$$) چند جملهای هستند، یک عبارت گویا نامیده میشود، البته با این شرط که مخرج صفر نباشد. برای ساده کردن عبارت گویا، ابتدا صورت و مخرج را تجزیه میکنیم و سپس عوامل مشترک را حذف میکنیم. در مورد تعیین دامنه عبارتهای گویا نیز باید توجه کنیم که عبارتهای گویا به ازای مقادیری از مجهول که مخرج کسر را صفر کنند، تعریف نشده هستند. بنابراین برای تعیین دامنه، مخرج را مساوی صفر قرار میدهیم و ریشههای آن را از مجموعه اعداد حقیقی خارج میکنیم.
برای ساده کردن این عبارتها، ابتدا صورت و مخرج را تا حد قابلیت با استفاده از فاکتورگیری یا اتحادها تجزیه میکنیم و سپس عوامل مشترک را حذف میکنیم. جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عبارتهای گویا نیز به شکل زیر انجام میشود:
محور بعدی این فصل تقسیم چند جملهایهاست. در تقسیم چند جملهایها رابطه زیر برقرار است:
باقیمانده + خارجقسمت × مقسومعلیه = مقسوم
دقت کنید برای تقسیم چند جملهای بر تک جملهای، هر جمله را جداگانه تقسیم میکنیم. گاهی هم با استفاده از اتحادها میتوانیم به راحتی تقسیم را انجام دهیم. برای مثال، حاصل تقسیم $$ (x^2-9)div(x-3) $$ برابر است با $$ x+3 $$. در ادامه به چند نمونه سوال جزوه ریاضی نهم در مورد عبارتهای گویا توجه کنید.
عبارت گویای زیر به ازای چه مقادیری از $$x$$ تعریف نشده است؟
$$frac{x^2 - 9}{2x^2 - 5x - 3}$$
پاسخ
میدانیم یک عبارت گویا زمانی تعریف نشده است که مخرج آن برابر با صفر شود. بنابراین باید مخرج را تجزیه کنیم و ریشههای آن را بهدست آوریم:
$$2x^2 - 5x - 3 = 0$$
معادله درجه دوم مخرج را به روش تجزیه یا اتحاد یکجمله مشترک حل میکنیم:
$$(2x + 1)(x - 3) = 0 $$
ریشهها برابر هستند با:
$$ 2x + 1 = 0 implies x = -frac{1}{2}$$
$$x - 3 = 0 implies x = 3 $$
بنابراین عبارت به ازای دو عدد $$x = -frac{1}{2}$$ و $$x = 3 $$ تعریف نشده است.
حاصل عبارت $$frac{x^2 - x}{x^2 - 1} div frac{x}{x + 1}$$ برابر با کدام گزینه است؟
$$-1 $$
$$-2 $$
$$2$$
$$1$$
آخرین گزینه صحیح است. در تقسیم عبارتهای گویا، ابتدا علامت تقسیم را به ضرب تبدیل میکنیم و کسر دوم را معکوس میکنیم. سپس تمام صورتها و مخرجها را جامعا تجزیه کرده و سادهسازی انجام میدهیم:
$$frac{x^2 - x}{x^2 - 1} times frac{x + 1}{x}$$
$$x^2 - x = x(x - 1)$$
$$x^2 - 1 = (x - 1)(x + 1)$$
$$frac{x(x - 1)}{(x - 1)(x + 1)} times frac{x + 1}{x}$$
در نهایت با ساده کردن عاملهای مشترک پاسخ $$1$$ میشود.
در آخرین فصل از جزوه ریاضی نهم، مبحث حجم و مساحت را بیان میدهیم. ابتدا باید ببینیم احجام هندسی مانند کره چه مشخصههایی دارند. کره مجموعه نقاطی از فضاست که فاصله یکسانی از مرکز دارند. در مورد کرهای با شعاع $$r$$، فرمولهای مساحت و حجم عبارتاند از:
در ادامه کمیتی داریم به نام مساحت کل که برابر است با مجموع مساحت سطحهای بیرونی یک جسم. در مورد مکعبی با ضلع $$a$$ و مکعب مستطیلی با ضلعهای $$a$$ و $$b$$ و $$c$$، فرمولهای حجم و مساحت کل بهصورت زیر هستند:
دیگر حجمهای هندسی مهم استوانه، هرم و مخروط هستند که فرمول حجم آنها در ادامه آورده شده است:
در فرمولهای بالا $$S$$ مساحت قاعده و $$h$$ ارتفاع است. نکات زیر را بهخاطر داشته باشید:
کرهای به شعاع $$r = 5 $$ سانتیمتر بهطور دقیق درون یک استوانه قرار دارد، در واقع استوانه بر کره محیط شده است. حجم استوانه و حجم فضای خالی بین کره و استوانه را حساب کنید:
پاسخ
وقتی کره در استوانه محاط میشود، شعاع قاعده استوانه برابر با شعاع کره ($$r$$) و ارتفاع استوانه برابر با قطر کره ($$h = 2r$$) خواهد بود. پس حجم استوانه میشود:
$$h = 2 times 5 = 10 $$
$$V_{text{استوانه}} = pi r^2 h = pi (5^2)(10) = 250pi , text{cm}^3 $$
حجم کره نیز برابر است با:
$$V_{text{کره}} = frac{4}{3}pi r^3 = frac{4}{3}pi (5^3) = frac{500}{3}pi , text{cm}^3 $$
پس فضای خالی بین کره و استوانه خواهد شد:
$$V_{text{خالی}} = V_{text{استوانه}} - V_{text{کره}} $$
$$ V_{text{خالی}} =250pi - frac{500}{3}pi = frac{750pi - 500pi}{3} = frac{250}{3}pi , text{cm}^3 $$
مثلث قائمالزاویهای با ضلعهای قائمه $$3 $$ و $$4 $$ سانتیمتر حول ضلع بزرگتر دوران داده میشود. حجم شکل حاصل را به دست آورید:
پاسخ
دوران مثلث قائمالزاویه حول یکی از اضلاع قائمه، یک مخروط ایجاد میکند که ضلعی که دور آن میچرخد ارتفاع ($$h$$) و ضلع دیگر شعاع قاعده ($$r$$) مخروط خواهد بود. با استفاده از فرمول حجم مخروط، داریم:
$$V = frac{1}{3}pi r^2 h$$
و مقادیر را جایگذاری میکنیم:
$$V = frac{1}{3} times pi times (3^2) times 4 = frac{1}{3} times pi times 9 times 4 = 12pi , text{cm}^3 $$
حجم یک هرم منتظم که قاعده آن مربعی به ضلع $$6 $$ سانتیمتر و ارتفاع آن $$10 $$ سانتیمتر است، چقدر است؟
$$ 120 , text{cm}^3 $$
$$ 180 , text{cm}^3 $$
$$ 60 , text{cm}^3 $$
$$ 360 , text{cm}^3 $$
گزینه اول درست است. برای هرمی با قاعده مربعی، ابتدا مساحت قاعده ($$ S = text{ضلع} times text{ضلع} $$) را حساب میکنیم و در فرمول کلی حجم هرم قرار میدهیم:
$$S = 6 times 6 = 36 , text{cm}^2 $$
سپس با استفاده از فرمول حجم هرم داریم:
$$V = frac{1}{3} S h$$
$$V = frac{1}{3} times 36 times 10 = 12 times 10 = 120 , text{cm}^3 $$
نوشته جزوه ریاضی نهم با مثال و تمرین + دانلود ویرایش PDF اولین بار در فرادرس - مجله. پدیدار شد.
جزئیات مهم و نکات قابل توجه درباره اعداد در متن مقاله بررسی شده است.
جدیدترین اطلاعات و تغییرات مربوط به مجموعه در این گزارش ارائه شده است.
در این مطلب اطلاعات، جزئیات و نکات مرتبط با جزوه ریاضی نهم با مثال و تمرین + دانلود نسخه PDF بررسی شده است.
برچسب:
نویسنده: خنجی